صفحه‌ی اول » تحلیل » اقتصاد کلیبر

اقتصاد کلیبر

بافت «ورنی»، پر جمعیت‌ترین شغل زنانه‌ی منطقه است که با وجود تبلیغات ناقص و نادرست رسانه‌های رسمی ملی و منطقه‌یی – همچنان بدون رقیب – نه تنها در اختیار زنان عشایری که «مردان» و زنان روستایی منطقه به ویژه در روستاهای نجف تراکمه، مزرعه و… را به خود مشغول کرده و سهم عمده‌یی از اقتصاد کلیبر را به خود اختصاص داده است.

ابوالفضل پورحسینقلی: اقتصاد منطقه‌ی کلیبر تا اوایل دهه‌ی شصت، از نوعی خود کفایی نسبی برخورادر بود و تقریباً تمام سبد غذایی در محدوده‌ی روستایی تولید و محصولات روستایی مازاد در شهر کلیبر با مازاد تولیدات عشایری معاوضه می‌شد. تعداد زیادی از فروشندگان دوره‌گرد به روستاها و ییلاق‌ها سر کشیده و نقش چشمگیری در مبادله‌ی کالاها ایفا می‌کردند.

معماری ویژه‌ی و بافت روستایی منطقه نیاز به واردات بسیاری از اقلام مصالح ساختمانی را محدود می‌کرد و خانه‌های خشتی و حتی مدرن با مصالحی از قبیل گچ و آهک، شن و ماسه، سنگ، آجر، موزاییک و… که توسط بومیان منطقه برداشت یا تولید می‌شد، بنا می‌شدند. پنبه، پشم و بافتنی‌های مبتنی بر آن، بخش قابل توجهی از پوشاک مورد نیاز اهالی را تأمین می‌کرد و نبود تأسیسات و امکانات زیرساختی، از قبیل برق، آب لوله‌کشی، گاز و مخابرات و… به طور طبیعی نیازهای این حوزه را هم از بین برده بود. بنا بر این ساکنان این منطقه – همانند بسیاری از مناطق دیگر کشور – با نوعی خودکفایی نسبی امورات خود را می‌گذراندند.

به ویژه از اواخر دهه‌ی شصت و با شهرستان شدن کلیبر، نظم اجتماعی – اقتصادی منطقه با دگرگونی‌هایی روبه‌رو شد؛ مشاغلی نظیر «چوپانی» و «چوب‌داری» تحقیر و در نتیجه دامپروری با تنزل مواجه شد. از طرفی دیگر تغییرات آب و هوایی و کشت دیم در زمین‌های شیب‌دار، باعث فرسایش شدید خاک شده و بازدهی زمین‌ها را به تدریج کاهش داده بود. بخش قابل توجهی از جمعیت، به ویژه جمعیت روستایی، مجبور شدند عمده‌ی در آمد خود را از کارگری فصلی در کلان‌شهرها تأمین کنند؛ نقاشی ساختمان، نصب درب و پنجره، اسکلت‌سازی، گچ‌کاری و گچ‌بری و مشاغلی از این دست به ویژه در تهران و تبریز بر عهده‌ی مهاجرین کلیبری بود و با پایان جنگ و آغاز به‌کار دولت سازندگی که نظارت بر ساخت و سازهای غیر قانونی در اطراف کلان‌شهرها – هنوز – سامان نیافته بود، مهاجرت گسترده‌ی روستاییان به شهرهای بزرگ از جمله تهران و تبریز رونق گرفت و روند پیر شدن بافت جمعیتی منطقه نیز آغاز شد.

اقتصاد روستایی

با خروج جوانان از منطقه برای کارگری در کلان‌شهرها و به دنبال آن اقامت دائمی یا حدأقل طولانی مدت ایشان در این شهرها، جمعیت مسن‌تری که باقی‌مانده بودند، تا مدتی کشاورزی و دامداری سنتی خود را ادامه دادند اما به توسعه‌ی آموزش و پرورش و گسیل شدن کوچک‌ترهای خانواده به مدارس، پیرترها نگه‌داری مرغ و جوجه و زنبورداری را که کم‌تر نیاز به کارهای سخت داشت، مورد توجه قرار دادند. حمایت‌های دولتی از زنبورداری هم عامل دیگری برای توسعه‌ی این کار شد تا این که نهایتاً در سال‌های اخیر، زنبور داری به صورت یک شغل سود آور مورد توجه قرار گرفته و زنبورداری‌های بزرگ – نسبتاً بزرگ – و حتا کوچنده نیز در نقاط مختلف به چشم می‌خورد؛ گر چه در رقابت با عسل‌های تقلبی بازار، آینده‌ی آن در پرده‌یی از ابهام قرار دارد.

با احداث سدهای ارسباران، خداآفرین و توسعه‌ی اراضی پایاب آن‌ها، کشاورزی نیز دو باره با چشم‌انداز توسعه‌یی قابل توجه روبه‌رو شده است. مکانیزه شدن خدمات کشاورزی هم گر چه به علت تقسیمات صورت گرفته و تعدد قطعات کوچک تا حدی با مشکلات خاص خود روبه‌روست اما همچنان آینده‌یی امیدوار کننده پیش روی این صنعت قرار می‌دهد. به ویژه که با راه‌اندازی مجتمع کشت گل‌خانه‌یی قره‌قیه و واگذاری اراضی پایاب سد ارسباران، تشکیل شرکت‌های تعاونی متعدد و … کشاورزی همچنان از رونق فزاینده‌تری برخوردار است. دامداری همچنان شغل تمام وقت عشایر کوچ‌رو است.

یک فرصت از دست رفته…

باغ‌داری و تولید میوه در کلیبر گر چه در گذشته به ویژه منبع اصلی درآمد در شهر کنونی کلیبر بوده است اما اکنون به سبب خساراتی که حوادث طبیعی از قبیل سرمای زمستانی بهار! و تگرگ‌های درشت به آن وارد می‌کند، با بی‌مهری مواجه شده است. بی‌آبی‌های اواخر تابستان نیز میوه‌های تابستانی منطقه از قبیل سیب، گردو و زغال اخته را با تهدید بیشتری مواجه می‌کند. با این حال، همچنان برداشت زغال اخته، گردو، گیلاس، سیب، هلو و گلابی در باغات منطقه ادامه دارد.

به نظر می‌رسد با اتمام عملیات احداث سد پیغام کلیبر، نه تنها رونق باغ‌داری منطقه باز گردد، حتا کشت محصولاتی نظیر سماق کلیبر – که شهرتی جهانی داشته است – نیز از توجهی دو باره برخوردار خواهد شد. در عین حال، کشت محصولات زراعی و صیفی نظیر لوبیا سبز، گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، پیاز و سبزیجات نیز جانی تازه خواهند یافت.

معادن غنی

ba3c3849aea4a7873ecf9af1cbaa76bbدر حوزه‌ی صنعت و معدن، کلیبر با برخورداری از معادن نفلین سینیت، مس، آلومینیا، سنگ‌های تزیینی و… فرصت سرمایه‌گذاری شایسته‌یی دارد. اما به جز یک کارخانه‌!ی دولتی استخراج نفلین سینیت و چند کارگاه ماسه‌شویی خصوصی، کار شایسته‌ی دیگری صورت نگرفته است. کارخانه‌های تولید لوازم و قطعات خودرو نیز در سال‌های اخیر در شهرستان کلیبر تأسیس شده‌اند که از قضا بخش قابل توجهی از فرصت‌های شغلی نسل جوان در اختیار آن‌هاست. با این وجود؛ نارضایتی – به ویژه از نقصان‌های زیرساختی و ضعف مدیریت‌های تخصص در این حوزه – در میان این تولید کنندگان که تعدادشان نیز محدود است، موج می‌زند.

اشتغال زنان و یکه‌تازی شهرستان کلیبر در این حوزه

زینت-امیدیبافت «ورنی»، پر جمعیت‌ترین شغل زنانه‌ی منطقه است که با وجود تبلیغات ناقص و نادرست رسانه‌های رسمی ملی و منطقه‌یی – همچنان بدون رقیب – نه تنها در اختیار زنان عشایری که «مردان» و زنان روستایی منطقه به ویژه در روستاهای نجف تراکمه، مزرعه و… را به خود مشغول کرده است.

با وجود ضعف قابل توجهی که نهادهای مسؤول در رابطه با این شغل دارند و هنوز هیچ کار تحقیقی و پژوهشی در این زمینه صورت نگرفته است، به نظر می‌رسد؛ بیشترین گردش مالی در حوزه‌ی اقتصاد سنتی منطقه در اختیار این شغل است.

نگینی در زیر خاک

گردشگری، حوزه‌ی دیگری است که چشم‌انداز اقتصادی روشنی در برابر شهروندان کلیبری گشوده است. گر چه؛ آثار آن در اقتصاد محلی هنوز در حد و اندازه‌های واقعی آشکار نشده و در این زمینه هم کار تحقیقی و پژوهشی شایسته‌یی صورت نگرفته است اما – بی‌تردید – رونق روز افزون گردشگری با ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری جدید به ویژه در بخش‌های هتل‌داری، کمپ‌داری، راهنمایی تورهای گردشگری و … هوایی تازه در رگ‌های اقتصاد این منطقه دمیده است. رونق مشاغل خدماتی دیگری از قبیل حمل و نقل و… نیز قابل توجه بوده است.

گردشگری کلیبر، از ظرفیت‌های گسترده‌یی در حوزه‌های مختلف برخوردار است؛ گردشگری طبیعت (جنگل‌گردی، کوه‌گردی و…)، گردشگری درمانی، گردشگری آثار باستانی، گردشگری مذهبی، گردشگری عشایری و… از جمله‌ی آن‌هاست که هر کدام می‌تواند در جذب انبوه گردشگران به منطقه نقش مهمی ایفا کند.

محدود بودن زمان گرشگری به فصل گرم تابستان، امکان سودآوری این صنعت را محدود کرده است. با این وجود برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته برای احداث تله‌کابین، امیدها برای رونق گردشگری کلیبر را دوچندان کرده است. در سال‌های اخیر نیز فرمانداری کلیبر با برگزاری جشنواره‌های فرهنگی – ورزشی عشایر و نیز جشنواره‌ی زغال اخته – که در تلاش برای ترویج تولید تجاری و بازاریابی این میوه صورت گرفته است – گام‌هایی برای توسعه‌ی گردشگری اجتماعی برداشته است که صد البته هنوز در آغاز راه بوده و نیاز به بازنگری در شیوه‌ها و ابزار اجرایی آن احساس می‌شود.

… و ساختمان

در عین حال، صنعت ساختمان در منطقه – به ویژه با اجرای سیاست‌های نوسازی و به‌سازی مساکن روستایی از سوی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی – نیز رونق نسبی دارد و در رشته‌های مختلف کارگری ساختمانی به بروز و ظهور استعدادهای تازه منجر شده است که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به مشاغلی نظیر شیروانی‌کوبی، نماکاری، کابینت‌سازی و … توجه کرد.

مسکن مهر در شهرستان کلیبر اما بر خلاف آن‌چه در بسیاری از نقاط کشور روی داد، نتوانست در توسعه‌ی مسکن و صنعت ساختمان منطقه نقشی ایفا کند و در برهه‌یی حتا به عنوان یک بازدارنده نیز عمل کرد.

منطقه‌ی آزاد

با توسعه‌ی منطقه‌ی آزاد و تأسیس مناطق منفصل دو و سه در جانانلو و قلی‌بیگ‌لوی خداآفرین که نزدیک‌ترین راه به مرکز استان برای این مناطق از کلیبر می‌گذرد، به ویژه تصویب محدوده‌ی منفصل چهار منطقه‌ی آزاد ارس در داخل شهر کلیبر و منطقه‌ی گردشگری قلعه‌دره‌سی، فرصت جدید دیگری است که با توجه به ابعاد گسترده‌ی آن در حوزه‌های بازرگانی، گردشگری، صنعت و… نیاز به کار پژوهشی شایسته‌یی دارد.

امان از این غفلت…

از فرصت‌های سرمایه‌گذاری و مشاغل مغفول مانده در این منطقه که فرصت بی‌بدیل و قابل توجهی است، می‌توان به تولید، بسته‌بندی و به‌آوری گیاهان طبیعی دارویی اشاره کرد. در سال‌های اخیر مراجعه‌ی محققین اروپایی و آسیای جنوب شرقی به این شهرستان و پژوهش‌های میدانی آن‌ها جالب توجه بوده است. گر چه؛ همچنان به علت همان ضعف مدیریت منابع و نبود پژوهش‌های جامع در حوزه‌های مختلف بومی، عنصر غفلت از این فرصت شایسته نیز آزار دهنده است…

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

شانزده + هفت =

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: